فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٠١٢ - اختلاف در تعداد مقولات

كم، كيف، وضع، مكان، زمان، ملك (جده)، فعل، اضافه، انفعال.

اختلاف در تعداد مقولات‌

در تعداد مقولات بين ارباب اصطلاح اختلاف است:

١- مرحوم علّامه حلّى در شرح تجريد مى‌فرمايند:

حصر اعراض در نه مقوله رأى اكثر فلاسفه قديم است چ ه آنكه ايشان‌

موجود را بواجب و ممكن تقسيم نموده و واجب را فقط حقتعالى دانسته‌اند و

بس سپس ممكن را نيز بر دو صنف كرده و گ فته‌اند ممكن يا از موضوع غنى است‌

كه جوهر نام دارد و يا محتاج و از آن بعرض نام مى‌برند و اقسام آن نه مى‌باشد: كم‌

و كيف و مكان تا آخر اقسام.

و سپس فرموده متكلّمين اعراض را در ٢١ صنف منحصر كرده‌اند به قرار

زير:

كون، رنگ، طعم، بو، حرارت، برودت، رطوبت، يبوست، تأليف، اعتماد، حيات،

قدرت، اعتقاد، ظن و گ مان، نظر، اراده، كراهت، شهوت، نفرت، الم، لذّت.

و آنگاه در تضعيف اين قول فرموده:

تمام اين اعراض در تحت مقولات نه‌گانه مندرج هستند زيرا « كون » همان‌

مقوله اين (امكان) است و باقى اعراض و اصنافى كه اضافه نموده‌اند در تحت‌

مقوله « كيف » مندرج هستند.

٢- از ارسطو نقل شده كه ايشان اصناف اعراض را همان تسعه مشهوره‌

مى‌دانند.

٣- بشيخ اشراق نسبت داده‌اند كه ايشان تعداد اعراض را چ هار مى‌دانند:

كم، كيف، نسبت، حركت و چ نان چ ه گ فته شد از اقوال مذكوره تنها قول معلّم اوّل‌

مشهور و مقبول نظر واقع شده و بعضى از اهل ذو مقولات را بنظم درآورده و گ ويد: